Het fenomeen rouwen

Wat zit rouwen eigenlijk toch vreemd in elkaar. Nu ik al ruim 4 jaar in een rouwproces zit, dacht ik er inmiddels een en ander van te snappen… maar volgens mij is dat hele fenomeen rouwen nooit helemaal te doorgronden.

Laat ik het voor mijn geval wat verduidelijken. Het eerste jaar na het overlijden van mijn vader en mijn schoonvader (daar zit maar een paar maanden tussen) vond ik lastig. Ik had vaak het gevoel dat ik een beetje geleefd werd, terwijl ik tegelijkertijd samen met mijn man aan het ontdekken was hoe het was om ouders te zijn. Tussen de twee overlijdens werd namelijk ons zoontje geboren. Ik kan je vertellen dat het een jaar vol tegenstrijdige gevoelens was. Aan de ene kant waren we zo blij dat we een gezond mannetje hadden (want zwanger worden was niet vanzelfsprekend voor mij), maar aan de andere kant hadden we veel verdriet omdat we allebei geen vader meer hadden.

Ik kwam erachter dat ik bepaalde periodes van het jaar lastig vond, zoals de feestdagen, mijn vaders verjaardag en de periode richting mijn vaders sterfdag. Begrijp me niet verkeerd: ik mis mijn schoonvader ook en ik denk nog regelmatig aan hem terug en hoe leuk hij als opa voor onze kinderen zou zijn geweest, maar ik ben wel meer bezig met het gemis rondom mijn eigen vader. Ik denk dat dat heel normaal is… en het maakt het gemis om mijn schoonvader niet minder; dat is alleen gewoon anders.

Even schrijven
Het tweede jaar zonder mijn vader vond ik op de een of andere manier lastiger. Je omgeving is er minder mee bezig, je hebt nog weinig praktische zaken te regelen en het leven gaat gewoon door. Dat laatste is natuurlijk goed en dat hoort zo, maar ik merkte dat ik soms behoefte had om over mijn vader te praten maar niet zo goed wist hoe of met wie. Nu ben ik sowieso beter in mijn gedachten en gevoelens op te schrijven dan ze uit te spreken.
De praktijkondersteuner die ik hier wel eens gesproken heb, raadde me aan om brieven aan mijn vader te gaan schrijven. Dat deed ik in eerste instantie bijna wekelijks op papier voor mezelf. Naarmate de tijd verstreek, werd dat minder frequent en koos ik ervoor om ze op deze blog te delen. Ik vind het namelijk wel prettig om mijn gevoelens en gedachten hierover te delen; alleen vind ik het soms best lastig om dat uit te spreken naar mijn dierbaren. Is dat herkenbaar? Ook heb ik wel eens een moment dat ik het even moeilijk heb en dat ik alleen ben. Soms is het dan al voldoende om even keihard te huilen of om even iets van me af te typen… en dan is het weer even voorbij.

Het gemis en alles wat er verder bij rouwen komt kijken, komt wanneer het wil en gaat wanneer het wil. Alleen dacht ik inmiddels een beetje de momenten te weten dat ik het echt moeilijk heb. Daar zat de maand november niet per se tussen. Toch merk ik dat ik de laatste paar dagen wat meer aan mijn vader denk. Komt het wellicht omdat ons dochtertje bijna 1 jaar wordt en dat ik het soms echt lastig vind dat mijn vader nooit geweten heeft dat hij nog een vijfde kleinkind heeft? Komt het omdat ik af en toe iets van mijn vader in ons zoontje herken? Komt het omdat ik mijn vader eigenlijk gewoon nog heel even een keertje zou willen spreken om te vragen of ik het een beetje goed doe? Ik weet het niet…

Ik denk dat je altijd blijft rouwen wanneer je iemand dierbaars hebt verloren. De pijn om het verlies wordt minder (de scherpe randjes gaan eraf), maar het gemis en het verdriet blijft. En ik denk dat je zelf verandert nadat je iemand kwijt bent geraakt. Alsof er een stukje van jezelf is gestorven, nadat je een dierbare hebt verloren. Dat is in ieder geval mijn ervaring tot nu toe.

Of weet je alles al...
Ik wil graag eindigen met een fragment uit ‘Of je weet je alles al’ van Hetty ten Holt, een dichtbundel waar ik veel aan heb gehad en waar ik af en toe nog eens doorheen blader:

toen ik jou zag sterven
stierf ik een stukje met je mee
en met jou ging ook een deel
van mij voorgoed verloren
(uit het gedicht: ‘Toen ik je zag sterven’)

Een berichtje aan mijn vader

 Lieve papa,

Vier jaar geleden schreef jij iets heel bijzonders aan ons ongeboren zoontje. Dat was meteen het meest dierbare dat ik tijdens de kraamperiode hebt ontvangen. Die brief heb ik inmiddels meerdere keren gelezen, telkens weer met tranen in mijn ogen en vaak met de gedachte dat het zo oneerlijk is dat jij er niet meer bent.

Ik probeer niet alleen aan de verdrietige zaken te denken als ik aan je denk, papa, ook al is dat in deze periode lastig. Ik heb er dit jaar meer moeite mee dat jij er niet meer bent. Komt dat door de geboorte van ons dochtertje, waarvan jij niet weet dat ze er is? Komt het omdat ik in ons zoontje af en toe iets herken van jou? Komt het omdat ons zoontje het af en toe ineens over zijn opa's heeft en er dan telkens bij zegt dat zijn opa's dood zijn en niet meer komen he? Ik weet het niet...

Ik merk wel dat ik niet altijd de makkelijkste ben deze periode... en dat degene die het dichtste bij me staan dat helaas het beste merken. Ik ben er niet altijd helemaal bij met mijn gedachten, ik moet op de meest vreemde momenten ineens huilen, ik schiet onverwachts uit mijn slof... Het hoort bij het rouwproces en voor mij vooral bij deze periode. Gelukkig nemen jouw schoonzoon en jouw kleinzoon het me niet kwalijk dat ik nu niet helemaal mezelf ben en is jouw kleindochter nog te klein om er echt iets van te merken. Jouw lieve kleinzoon geeft me extra kusjes en jouw lieve kleindochter wil wat meer bij me liggen. Heel lief!

Ik denk niet alleen terug aan jouw laatste week bij ons, maar ik denk ook terug aan momenten van vroeger. Even met jou mee naar je school, waar ik altijd een snoepje uit de automaat mocht kiezen. Samen naar de Makro, waar ik mijn ogen uitkeek bij met name het eten en drinken. Lekker op de bank een aflevering van Baantjer of Wie is de Mol? kijken. Of gewoon samen zitten lezen... jij in de krant en ik in een leesboek.

Je leert op de een of andere manier leven met het verdriet, maar dat maakt het gemis dat jij er niet meer bent niet altijd minder. De scherpe randjes van het gemis gaan eraf, maar jij zal altijd in mijn hart en in mijn gedachten zitten. Zoals ik ooit in een gedicht las: "Toen jij stierf, stierf een stukje van me met je mee!"

Ik houd me eraan vast, papa, dat je samen met mijn schoonvader ergens een kopje koffie drinkt en ons in de gaten houdt. Heb je gezien hoe dol je kleinzoon op worstenbroodjes is? En hoe hij graag met jouw hamer gaat timmeren? Heb je er toch iets van meegekregen dat je een vijfde kleinkind hebt gekregen? En hoe rap je kleindochter in haar doen en laten is? Hoezo gaat mijn baby van zes maanden al proberen te tijgeren? Daarin lijkt ze niet op haar moeder he?!

Papa... ik hou van je en ik mis je. Ik doe mijn best met alles, maar deze week gaat het even niet zo lekker. Dag papa!

Een brief aan mijn vader

Lieve papa,

Het is inmiddels ruim drie jaar geleden dat je overleden bent. Wat word je gemist hier. We maken er met z’n allen het beste van, maar het gemis zal nooit meer weggaan. Het is inmiddels niet meer zo dat ik verwacht dat je van de trap naar beneden komt als ik bij mama op bezoek ben. Dat heb ik lange tijd wel gehad. Dan was ik in “jouw relaxstoel” gaan zitten en keek ik hoopvol naar de trap tot jij naar beneden zou komen.

Het leven gaat door… of we dat nu willen of niet - en dat is ergens maar goed ook. Het leven is wel anders zonder jou. Ik heb het al eens vaker geschreven of gezegd, maar wat had ik het fijn gevonden als jij ons zoontje had mogen leren kennen. Je had het geweldig gevonden dat hij dol is op worstenbroodjes (net zoals zijn opa), dat hij geen genoeg krijgt van spelen met autootjes en dat hij af en toe eenzelfde gezichtsuitdrukking heeft als jij kon hebben. Er zitten zeker een aantal van jouw genen in ons kleine mannetje.

Nu komt er heel binnenkort nog een kleine spruit bij. Ik vind het soms zo’n gek idee dat jij niet weet dat je nog een keer opa zou worden en dat je er nog een kleindochter bij zou krijgen. Ergens geloof ik dat je bepaalde zaken alsnog meekrijgt waar je nu ook bent, maar dat is niet hetzelfde als wanneer je hier nog zou zijn. Het geeft me wel troost dat ik nog tegen je kan praten en dat ik het gevoel heb dat je toch nog dicht bij ons bent.

Vandaag is mijn uitgerekende datum en ik moet sinds een paar dagen nog meer aan je denken dan normaal. Soms komt er dan ineens een huilbui opzetten (lang leve de hormonen erbij). Inmiddels weet ik dat ik die moet laten komen, want vroeg of laat komen de tranen er toch wel uit. Papa, ik mis je en ik had je heel graag nog wat langer hier gehad. Het heeft niet zo mogen zijn. Waak jij een beetje over ons zoontje en ons dochtertje? Dan houden wij hier mama goed in de gaten.

Dag papa!

Gemis

Tijdens mijn eerste zwangerschap kwamen we erachter dat mijn vader ernstig ziek was. Hij heeft toen verschillende onderzoeken gehad, waaruit uiteindelijk bleek dat hij ongeneeslijk ziek was. Lange tijd had ik hoop dat hij de geboorte van ons eerste kindje mee zou maken, maar dat heeft helaas niet zo mogen zijn. In de 32e week van mijn zwangerschap ging hij snel achteruit en in de 33e week overleed hij. Hij wist wel dat hij er een kleinzoon bij kreeg en hoe hij ging heten. Wat had ik graag gewild dat hij hem mocht leren kennen…

Inmiddels ben ik zwanger van ons tweede kindje. Over een aantal weken wordt ons gezin uitgebreid met een dochtertje. Heel bijzonder! Ik ben nu 32 weken zwanger en ik merk dat ik ineens extra veel aan mijn vader moet denken. (En ook aan mijn schoonvader die een aantal maanden na mijn vader is overleden). Het komt ineens allemaal terug hoe papa’s allerlaatste week was. Wat we nog tegen elkaar gezegd hebben. Hoe vaak ik hem nog even gezien heb. Hoe ons allerlaatste gesprek samen was. Maar vooral… hoe erg ik hem mis. Het is nu drie jaar geleden dat hij overleed en het gemis dat blijft. De scherpe randjes gaan er langzaamaan af, maar het missen is een onderdeel van het leven geworden. Hoe had hij het gevonden om voor de vijfde keer opa te mogen worden? Hoe vaak zou hij met ons zoontje een worstenbroodje zijn gaan eten? Hoe had hij de afgelopen (corona)tijd beleefd? Hoeveel speelgoedauto’s had hij gekocht voor zijn beide kleinzonen? De antwoorden hierop kan ik alleen maar raden…

Wat ik wel weet, is dat hij een hele trotse opa was, dat hij genoot van de kleinkinderen die hij heeft mogen leren kennen en dat hij ook van zijn jongste kleinkinderen genoten zou hebben. Wat ik nog meer weet, is dat ik in ons zoontje dingen herken van mijn vader (én mijn schoonvader) en dat het daarmee een mooie gedachte is dat de beide opa’s op deze manier een klein beetje voortleven. Ik houd me vast aan de gedachte dat mijn vader en mijn schoonvader op de een of andere manier toch meekrijgen wat er zich hier afspeelt en dat ze altijd dichtbij me zijn.

Terugblik 2020

Tja... daar zijn we dan, bijna aan het einde van 2020. Het jaar waarin alles anders werd... dat is toch wel de omschrijving die het beste bij dit jaar past.

Covid-19 gooide veel roet in het eten en heeft de hele wereld in zijn ban. Daarnaast bracht het ons als het ware terug naar de basis. Je werd aangewezen op jezelf, je eigen familie en je eigen woonplek. Dat was de ene keer gemakkelijker dan de andere keer. Voorlopig zijn we nog niet af van dit vervelende virus. Laten we hopen dat we in het nieuwe jaar weer wat meer terug kunnen naar "het oude normaal".

Voor mij persoonlijk was 2020 het jaar waarin...

-          ons zoontje zelf leerde lopen (en daar waren mijn man en ik allebei bij);
-          ik het recordaantal van 225 boeken las;
-          ik tijdens de eerste lockdown helaas wat kilo’s aankwam;
-          ik inmiddels ruim 11 kg ben afgevallen (en nog meer hoop af te vallen);
-          ik het emotie-eten iets beter de baas werd (maar het zal altijd een valkuil voor me blijven);
-          mijn man en ik regelmatig elkaar hebben ingemaakt met Carcasonne, Kolonisten van Catan en Qwirkle;
-          ik steeds vaker ging wandelen;

-          ik regelmatig 10.000 stappen per dag zette;

-          ons zoontje steeds beter begon te praten en te zingen;

-          mijn man en ik het dansje van 'Feestlied' van de Sprookjesboom leerden;

-          ik nog steeds enorm blij ben dat ik moeder ben;

-          ik het moederschap op sommige dagen nog steeds pittig kon vinden;

-          ons zoontje zijn eigen willetje aan het ontdekken is (en dat is leuk én zwaar tegelijkertijd ;-));

-          ik meer thuis heb gewerkt dan op kantoor;

-          ik regelmatig naar familieleden of vrienden een kaartje via de post verstuurde;

-          mijn man en ik meer kerstfilms dan ooit in één jaar hebben gekeken;

-          ik geregeld met een traan of een lach aan mijn vader en mijn schoonvader terugdacht.

Ik wens jullie een fijne jaarwisseling en een mooi en gezond 2021 toe!

Praten over rouwen

De laatste tijd heb ik een aantal boeken over rouwen gelezen. Het is fijn om te lezen dat ik bepaalde zaken bij rouwverwerking niet als enige ervaar. Ook al is elk rouwproces uniek, ik denk dat er op sommige punten wel overeenkomsten zijn.

Het lezen van die boeken heeft me aan het denken gezet. Ik merk de laatste weken dat ik meer over mijn vader wil praten en over het leven zonder vader en over het rouwen. Ik merk ook dat ik mijn familie en vrienden daar niet mee lastig wil vallen. Soms zelfs mijn eigen man niet. Dat lastigvallen is overigens een term die ik er zelf aan gehangen heb. Het is niet zo dat iemand dat wel eens tegen mij gezegd heeft. Hoe begin je tegenover iemand over je overleden vader? Of over hoe het voelt om je vader te moeten missen? Of hoe die week tussen het overlijden en de uitvaart was? Of hoe het allerlaatste goede gesprek met je vader was? Of hoe pijnlijk het is om je vader te moeten zien lijden? Of… Je wil niet continu in herhaling vallen, maar wat is het soms fijn om te kunnen vertellen hoe dat allemaal was en hoe ik me daarbij voelde. Het helpt echt in de verwerking ervan; hoe gek dat misschien ook klinkt.

Het leven is doorgegaan en dat hoort zo. Maar het leven is voor mij niet meer hetzelfde. Ik ben niet meer dezelfde persoon als eerst. Voor mijn gevoel is er een klein stukje van mij “meegestorven” toen mijn vader overleed. Dat klinkt waarschijnlijk dramatischer dan het is. Ik mis mijn vader, elke dag. En ik vind dit tweede jaar moeilijker dan het eerste jaar. Tegelijkertijd ben ik er wel minder mee bezig. Als ik er echter bewust aan denk dat mijn vader er niet meer is, komt de pijn en het gemis extra hard binnen. Wat had ik graag nog meer tijd met mijn vader gehad…

Mijn verdriet

Het is inmiddels ruim één jaar geleden dat mijn vader overleed. Ik mis hem nog elke dag. Zeker nu ik soms bij mijn zoontje een bepaalde gezichtsuitdrukking zie die mijn vader ook wel eens had. Wat heb ik er veel voor over dat mijn vader ons zoontje één keer kon zien en vasthouden. Wat zou hij een trotse opa zijn geweest, zoals hij bij al zijn kleinkinderen was.

Het verdriet om mijn vader overvalt me soms ineens. Op de raarste momenten komt het ineens opzetten. Het doet soms fysiek pijn dat hij er niet meer is en dat ik nooit meer met hem kan praten. Zou die pijn ooit minder worden? Ik merk wel dat die fysieke pijn minder vaak komt nu het eerste jaar voorbij is. Tot nu toe vind ik dat tweede jaar trouwens lastiger. Mensen vragen geregeld aan me hoe het met mijn moeder gaat, maar veel minder vaak hoe het met mij gaat. Willen mensen niets meer over mijn verdriet horen? Daar durf ik eigenlijk niet naar te vragen, terwijl ik toch nog wel over mijn verdriet zou willen praten. In korte tijd verloor ik mijn vader, mijn schoonvader en mijn baan, én ik werd voor de eerste keer moeder. Verdriet en geluk kunnen zo dicht bij elkaar liggen. Ook al is dit jaar relatief rustig voor me; ik heb 2018 nog lang niet verwerkt. Zoveel heftige gebeurtenissen in één jaar… en het leven gaat ondertussen gewoon door. Dat is goed natuurlijk, maar soms ook confronterend. Heel dubbel dus!

Hoe je moet rouwen of hoe je een verlies moet verwerken, dat kan eigenlijk niemand je vertellen. Het is iets persoonlijks, waar je uiteindelijk zelf doorheen moet… maar waarbij steun van anderen wel heel erg kan helpen.

Deel je verdriet

Eind vorige maand was op televisie een indrukwekkende DWDD Summerschool te zien. Femke van der Laan vertelde over haar ervaringen in het rouwproces en hield een pleidooi voor verdriet. "Deel je verdriet en praat erover met anderen." De dagen na de uitzending las ik op social media veel reacties over deze uitzending. De algemene tendens was dat mensen het met Femke eens waren en dat verdriet gedeeld moest worden.

Ik vind dat een mooie gedachtegang en ik ben er zeker voorstander van. Iemand dierbaars verliezen is zo heftig... Daar kun je heel wat steun bij gebruiken. Tegelijkertijd vraag ik me af of er in onze maatschappij ruimte is om je verdriet te delen. Mensen hebben het druk met werken, familie, vrienden... en wie weet wat nog meer. Het leven gaat gewoon door voor de rest van de wereld, terwijl voor jou de tijd even stil blijft staan als je een dierbare bent verloren. Je moet wel door, maar soms wil je dat alles even stil blijft staan (of dat je zelfs even terug in de tijd kan). Je bent niet meer dezelfde als eerst. Er mist iets in je leven en dat komt nooit meer terug. Maar hoe leg je dat aan iemand uit? Hoe lang kun je met anderen over je verdriet praten? Waar vind je de woorden om uit te leggen hoe lastig sommige dagen zijn, hoe je dan even niets wil maar dan wel door moet gaan?

Praten over je verdriet is belangrijk; dat weet ik inmiddels uit ervaring. Toch merk ik dat het soms lastig is om over mijn verdriet te beginnen. Ik weet niet of mensen erop zitten te wachten en ik vind het af en toe moeilijk om te verwoorden hoe ik me voel.
Het afgelopen jaar heb ik wel van alles geleerd. Een dag die je van tevoren als moeilijke zag, kan meevallen... en andersom. Op de meest vreemde momenten kun je overvallen worden door je verdriet (het schoonmaken van de vriezer of het onverwachts halen van een ijsje, om eens twee voorbeelden te noemen). Steun vind je in de meest kleine dingen en kan uit onverwachte hoek komen. Soms heb je gewoon een dag voor jezelf nodig en sluit je je als het ware af voor de rest van de wereld. Ik denk regelmatig aan de wijze woorden van mijn tante: "Je zult je vader altijd blijven missen en het verdriet zal altijd blijven, maar de pijn die je er nu bij voelt wordt minder."

Een plekje geven

Lukt het je om het overlijden van je vader je plekje te geven? 

Hoe goedbedoeld deze vraag ook is, ik vind het een zeer vervelende uitdrukking. Ik geloof niet dat ik het ooit “een plekje zal geven”. Ik geloof er wel in dat ik er op de een of andere manier mee leer leven. Ik weet nu niet hoe dat precies moet, maar ik denk dat dat uiteindelijk wel zal gaan komen.

Ik geloof dat ik mijn vader altijd zal blijven missen, maar misschien wordt de pijn van het gemis wel minder. Misschien wordt het gevoel dat de wereld heel oneerlijk is wel minder. Misschien ga ik bij ons zoontje wel dingen herkennen die me sterk aan mijn vader doen denken. Maar een plekje geven… nee… dat geef ik aan boeken in mijn (enorme) boekenkast, aan glazen en borden in de servieskast, aan meubels in de woonkamer… maar niet aan het overlijden van mijn vader.

Onwerkelijk gevoel

Toen mijn vader net was overleden, voelde het als iets heel onwerkelijks. Hoe kon het toch dat hij er het ene moment nog was en het volgende moment niet meer. Als ik naar mijn ouderlijk huis ging, verwachtte ik dat mijn vader er nog was. Wat deed het dan pijn als ik besefte dat hij niet beneden in zijn stoel zat of niet op zijn kamer aan het computeren was. Hij was er gewoon echt niet meer…

Dat pijnlijke gevoel van missen komt op de meest vreemde momenten ineens naar boven. Zoals gisterenavond tijdens het theateroptreden van The Kik. De zanger vertelde over de hertaling van ‘In your arms’ van Chef’Special. Dat nummer had de zanger geschreven om het verlies van zijn vader te verwerken. Ik kende beide nummers (zowel het origineel als de hertaling) goed, maar gisterenavond kwam de volgende tekst ineens heel erg binnen:
ik mis je zo, ik mis je zo
tot het einde van de tijd
ik mis je zo, ik mis je zo
ook al weet ik dat het slijt

want in m'n hart weet ik dondersgoed
waarom ik elke keer weer janken moet
ik weet niet wat de toekomst biedt
en ik een god geloof ik ook al niet
maar waar ik ooit ook heen mag gaan
waarom, wanneer, met wie
'k hoop dat ik jou weer zie
'k hoop dat ik jou daar weer zie

Met tranen in mijn ogen zong ik de tekst zachtjes mee en dacht ik ineens heel sterk aan mijn vader. Hij zit altijd wel ergens in mijn gedachten, maar soms ineens meer dan anders. Tijdens dat nummer dacht ik heel de tijd aan hem en hoe erg ik hem mis en hoe graag ik hem nog een keertje zou willen zien en spreken. Na de laatste noten van ‘Schuilen bij jou’ was ik als het ware weer terug in het theater. Het is mooi dat muziek herinneringen naar boven brengt en dat muziek je kan ontroeren.

Soms voelt het nog steeds als iets onwerkelijks dat mijn vader er niet meer is. Op dat soort momenten kan ik het nog niet helemaal bevatten dat hij er niet meer is. Dat ik niet meer naar hem toe kan, niet meer met hem kan praten, geen advies meer kan vragen, hem niets kan vertellen over al het nieuws dat er in mijn leven is gebeurd…

De wereld is doorgegaan en lijkt - op het eerste gezicht - hetzelfde gebleven. Ik ga ook door want dat hoort bij het leven. Er is alleen een verschil; ik ben niet meer precies dezelfde persoon gebleven. Het gaat inmiddels wel een stuk beter met me. Ik geniet volop van mijn gezinnetje, ik spreek af met familie en vrienden om leuke dingen te ondernemen en ik probeer het overlijden van mijn vader en mijn schoonvader te verwerken. Soms zit daar een mindere dag tussen, soms zit er een huildag tussen… maar dat hoort er allemaal bij. Ik zal mijn vader altijd blijven missen en ik hoop dat hij mee kan kijken, waar hij nu ook is.

Herinneringen ophalen

Op de meest vreemde momenten denk ik ineens aan mijn vader. Hij is altijd wel ergens in mijn gedachten, maar soms ben ik iets aan het doen en dan komt een bepaalde herinnering ineens naar boven. Zo had ik laatst ons zoontje op bed gelegd en terwijl ik naar beneden liep, hoorde ik mijn vader lachend zeggen: “Mooie kinderkamer hebben jullie uitgezocht. Wat heb je van onze bijdrage kunnen kopen? Alleen een plankje voor boven de commode of toch iets meer?” We lieten vorig jaar aan mijn ouders in een boekje zien welke kinderkamer we uitgekozen hadden. Daarna maakte papa die opmerking, zoals alleen hij dat kon. Hij heeft de kamer jammer genoeg niet meer in het echt kunnen zien. Hij was op dat moment te zwak om nog naar ons toe te komen. Een van zijn schilderijen heeft wel een bijzondere plek op die kamer gekregen.

Een ander moment was vorige week toen een vriend bij ons was komen eten. Op een gegeven moment hadden we het over mijn (enorme) boekenverzameling. Toen mijn man en ik naar ons huidige huis gingen verhuizen, had die vriend op de verhuisdag geholpen. Ik had op dat moment nog heel veel boeken bij mijn ouders staan. We besloten die ook meteen naar ons huis te brengen. Dat hadden we alleen niet van tevoren tegen die vriend gezegd. Vanaf de zolder bij mijn ouders gingen de boekendozen eerst helemaal naar beneden, waarna ze in ons huis weer helemaal naar zolder moesten. Mijn vader keek lachend naar ons, terwijl we aan het sjouwen waren. Hij zei tegen onze vriend: “Ja, ze heeft een hoop verzameld in de afgelopen jaren.” Hierna zei onze vriend: “Ze had alleen niet verteld dat we dit ook gingen verhuizen vandaag,” waarna mijn vader zei: “Dat had ik ook niet gedaan.” Ik hoor het mijn vader zo zeggen.

Het is fijn om aan mooie en leuke momenten van mijn vader terug te denken. Je hoeft van overleden mensen geen heilige of iets dergelijks te maken, maar je hoeft ze ook niet de grond in te stampen. Dat hebben mijn ouders regelmatig tegen elkaar gezegd. En dat is ook zo. Mijn vader was niet perfect, maar hij was voor mij wel de perfecte vader. Streng doch rechtvaardig, altijd voor ons klaarstaan, nooit te beroerd om iets voor ons te doen en altijd bereid om zijn kennis met ons te delen. Ik denk nu regelmatig aan de periode dat hij ziek was, maar nog vaker aan de periode daarvoor. Mijn vader was namelijk meer dan alleen zijn ziekte. Wat blijft het soms nog onwerkelijk dat hij er echt niet meer is. Dat gevoel zal vast gaan slijten. Heel af en toe droom ik dat hij er nog is. Uit zo’n droom word ik altijd erg verdrietig wakker. Die dromen zullen ooit wel minder vaak voorkomen. In die dromen laat ik mijn vader in ieder geval vol trots zijn jongste kleinzoon zien.

Eén jaar later…

6 februari 2018. Mijn vader ligt al een paar dagen in het ziekenhuis. Hij heeft enkele onderzoeken gehad en krijgt vandaag de uitslag. Mijn moeder en mijn oudste zus zijn daarbij. Mijn andere zus is hoogzwanger thuis en ik ben aan het werk. We zijn allemaal bezig met die ene vraag: “Wat is er met papa aan de hand?” Het exacte antwoord op die vraag krijgen we die dag nog niet. We krijgen alleen te horen dat er iets niet goed zit…

6 februari 2019. Mijn moeder is aan het oppassen. Mijn zussen zijn allebei aan het werk. Mijn zoontje is een extra dagje naar de opvang, terwijl ik naarstig op zoek ben naar een baan (en vooral afwijzingen in mijn mailbox ontvang). En mijn vader? Het is inmiddels bijna acht maanden geleden dat hij is overleden. Wat is er veel veranderd in één jaar tijd.

Het leven is na het overlijden van mijn vader doorgegaan. Dat hoort zo. En ergens heb ik wel eens het gevoel dat ik stil ben blijven staan. Dat is niet zo, maar het voelt soms wel zo. Ik ben niet meer dezelfde persoon als eerst. Mijn vader is er niet meer… en dat voelt af en toe nog heel onwerkelijk. Ook al zeg ik tegenwoordig dat ik even naar mijn moeder ga. Ook al verwacht ik niet iedere keer meer dat mijn vader de trap afkomt als ik op bezoek ben. Ook al weet ik dat hij er niet meer is. Het neemt niet weg dat ik het soms nog niet helemaal bevat. Hoe kan hij er nu niet meer zijn? Hoe kan het nu dat ik nooit meer met hem kan praten? Hoe kan het nu dat ik nooit meer advies aan hem kan vragen? Hoe kan het nu dat hij ons zoontje nooit heeft mogen ontmoeten? Het voelt soms zo oneerlijk…

Ik mis je, papa.

Dag 2018!

Het is inmiddels alweer eventjes december. Nog even en dan gaat het nieuwe jaar beginnen. Vorig jaar rond deze tijd hadden mijn man en ik de eerste termijnecho gehad, waren al onze ouders nog in leven en werkte ik als redacteur voor lokale weekbladen. Wat is er in één jaar tijd veel veranderd!

Ik merk dat ik deze maand veel aan mijn vader en schoonvader moet denken. De eerste feestdag zonder hen is al geweest en de volgende feestdagen staan voor de deur. De eerste verjaardag van mijn schoonvader dat hij er niet meer was, is ook al voorbij. En die van mijn vader komt eraan. Dit jaar was ik ziek op zijn verjaardag en ben ik een dagje later geweest. Komend jaar is hij op zijn verjaardag al ruim een half jaar overleden. Soms voelt het al heel lang geleden, soms nog maar heel kort. Soms kan ik er goed over praten, soms probeer ik het weg te stoppen. Dat laatste is niet goed natuurlijk. En inmiddels weet ik uit ervaring dat het er toch uitkomt, vaak op de meest vreemde momenten... Zo was ik een tijdje terug de vriezer aan het ontdooien en stond ik ineens huilend in de keuken omdat ik aan mijn vader moest denken toen daar een keer de vriezer ontdooid moest worden en mijn man en ik hem daarbij hielpen. Ik ben maar even op de bank gaan zitten voordat ik verder ben gegaan met onze vriezer ontdooien.

(c) Kristie Raaijmakers
Fotografie

Verdriet en geluk kunnen heel dicht bij elkaar liggen. Ook dat weet ik inmiddels uit ervaring. De geboorte van ons zoontje deze zomer is het allermooiste dat ik tot nu toe heb mogen meemaken. De bevalling zelf was heftig, maar het moment dat ons zoontje bij mij werd gelegd was zo mooi. Amper te beschrijven hoe bijzonder dat was. Na negen maanden was hij daar en kon ik me al vrij snel niet meer voorstellen dat hij er eerst niet was. Ik geniet zoveel van hem: zijn wijze blik, zijn lachjes, zijn gebrabbel (en ja, ik heb hem inmiddels al een paar keer ‘mama’ horen zeggen), hoe hij de wereld aan het ontdekken is, hoe lief hij ligt te slapen en hoe hij lekker tegen me aan kan kruipen. Ik vind het prachtig om te zien hoe mijn man als vader is. Ik kan intens genieten als mijn man en mijn zoontje samen aan het spelen zijn, als ze samen een boekje lezen of als hij ons kindje een schone luier geeft en ondertussen volop met hem aan het kletsen is. Het leven met z’n drietjes is nóg leuker dan met z’n tweetjes! Wat gun ik dit geluk aan iedereen die dat graag zou willen.

Vorig jaar rond deze tijd hoopte ik dat ik een goede zwangerschap zou hebben en dat ik in 2018 een gezond kindje op de wereld zou zetten... niet wetende wat er nog meer in het nieuwe jaar zou gaan gebeuren. En nu? 2019 zal verder in het teken staan van rouwen (eerste keren zonder...), van vreugde (eerste keren met...), van bedenken waar ik naartoe wil (met name op werkgebied) en van genieten. Ik kijk niet te ver vooruit en ga het nieuwe jaar stapje voor stapje aan. Bedankt voor jullie luisterende oor, op welke manier dan ook. Het helpt mij om het van me af te schrijven en te delen met jullie. Ik wens jullie fijne feestdagen en een mooi 2019!

It’s ok not to be ok…

Soms krijg je in een korte tijd zoveel te verwerken dat je niet zo goed weet hoe je dit moet doen en waar je precies mee moet beginnen. Dit hoeven niet alleen maar negatieve zaken te zijn; het kunnen ook positieve dingen zijn of een combinatie ervan.

Tijd om na te denken
Ruim één maand geleden schreef ik over de vreugde en het verdriet waarmee ik dit jaar te maken heb gehad. Naast het overlijden van mijn vader en de geboorte van ons zoontje hebben mijn man en ik sinds die blog nog iets heftigs meegemaakt: de vader van mijn man is overleden. In ongeveer vier maanden tijd zijn twee dierbaren overleden en daartussen is ons zoontje geboren. Als het zo zwart op wit staat, lijkt het allemaal nog heftiger dan het is.

Vlak na het overlijden van mijn schoonvader was ik me op. Ik had de dood van mijn vader nog niet kunnen verwerken of ik werd voor de eerste keer moeder. Vervolgens was ik nog maar net een beetje gewend aan het moederschap en toen overleed mijn schoonvader. En toen wist ik het even niet meer. Ons zoontje zorgt voor regelmaat in mijn dagen en ik kan intens van hem genieten, maar vooral op de momenten dat hij slaapt heb ik de tijd om over van alles na te denken. Dan voel ik me verdrietig, terwijl ik zo blij ben dat ik nu eindelijk moeder ben. Dan probeer ik alles te verwerken, maar ik weet eigenlijk niet zo goed hoe ik dat moet doen. Dan huil ik ineens omdat ik aan mijn vader en/of mijn schoonvader denk of omdat ik het ons zoontje zo gegund had om met opa’s op te groeien. Dan ga ik ineens veel eten, omdat ik emoties meestal weg probeer te eten. En dan baal ik dat ik nog niet al mijn zwangerschapskilo’s kwijt ben en dat het emo-eten me daar echt niet bij gaat helpen.

Adviezen en handvaten
Met mijn man, mijn familie en mijn vrienden kan ik over mijn verdriet praten. Op advies van de huisarts ben ik in gesprek gegaan met de praktijkondersteuner. Dat heb ik deze week voor het eerst gedaan. En dat was fijn. Ik heb kunnen vertellen wat er de afgelopen maanden is gebeurd en hoe ik me daarbij voel. De praktijkondersteuner stelde precies de juiste vragen en gaf me een aantal adviezen en handvaten waarmee ik aan de slag kan om het verdriet te verwerken, om de tijd te nemen om te rouwen en om volop van ons prachtig kereltje te genieten.

Schrijven is voor mij een uitlaatklep. Daarom schrijf ik sinds deze week brieven aan mijn vader. Drie keer in de week neem ik hiervoor een vast moment en schrijf ik 15 tot 30 minuten aan mijn vader. Zo krijgt het rouwen een vaste plek in mijn dagelijks leven en kan ik mijn vaders overlijden echt een plekje gaan geven. Daarnaast probeer ik meer rust te nemen. Zodra ons zoontje slaapt, ga ik meteen aan de slag in het huishouden. Ik mag best wat vaker even gaan rusten of even iets voor mezelf doen. Dat gun ik mezelf nog te weinig. Ook mag ik niet vergeten dat de bevalling pas drie maanden geleden is. Mijn lichaam heeft tijd nodig om daarvan te herstellen. Ook al viel mijn bevalling relatief gezien mee (voor zover dat kan bij een bevalling), het heeft wel effect op mijn lichaam gehad. Mede daarom moet ik me nu niet teveel focussen op het afvallen, maar moet ik daar even drie maanden rust van nemen. Dat betekent niet dat ik me vol moet (vr)eten, maar wel dat ik dat doel (mijn resterende zwangerschapskilo’s verliezen) even moet parkeren. Zoals de praktijkondersteuner tegen me zei: “Je kunt er dat nu even niet bij hebben.” Zij verwacht dat ik door het schrijven van de brieven minder de neiging ga krijgen om mijn emoties weg te eten. Ik hoop het…

Aan de slag
Het was prettig om met ‘een buitenstaander’ over alles te praten en om mijn verhaal kwijt te kunnen. De praktijkondersteuner nam de tijd voor me, gaf me de ruimte voor mijn emoties en wist me op weg te helpen. Over een paar weken heb ik weer een gesprek met haar om te kijken hoe het dan gaat. Dat is fijn. Voor nu ga ik aan de slag met haar adviezen. Ik geniet van mijn gezinnetje, ik ben heel dankbaar dat ik moeder ben van ons lieve mannetje en ik huil om de twee grote verliezen. En ja, de ene dag gaat het beter dan de andere dag… maar dat zal voorlopig nog wel blijven.

Opgroeien zonder opa’s

Toen ik geboren werd, was één van mijn opa’s al overleden (de vader van mijn vader). Mijn andere opa heb ik wel leren kennen; hij overleed toen ik acht jaar was. Ik herinner me dat hij me altijd ‘Klim’ noemde. Ik schreef dan op een briefje “Opa, ik heet Kim geen Klim” en dat stopte hij dan in zijn colbertje. Mijn oma kwam vele jaren na zijn overlijden nog steeds briefjes tegen waarop dat zinnetje stond. Ook herinner ik me dat hij altijd in zijn grote stoel zat als we bij opa en oma op bezoek waren én dat hij hele grote handen had. Ik had een grote, stoere en sterke opa, die ik gelukkig nog een aantal jaren heb mee kunnen maken. Van mijn andere opa heb ik verschillende foto’s gezien en allerlei verhalen gehoord. Dat leek me ook een grote, stoere en sterke opa.

Toen ons zoontje werd geboren, was ook één van zijn opa’s al overleden… namelijk mijn vader. Ik vertel ons zoontje nu al wel eens wat over zijn opa en dat zal later waarschijnlijk alleen maar meer worden. In zijn slaapkamer hangt bijvoorbeeld een schilderij dat zijn opa heeft gemaakt. Dat heb ik gekregen als 8-jarig meisje en ik vertel hem regelmatig wat daarop te zien is en wie het heeft gemaakt. Als hij later groter is, kan ik hem nog meer over zijn opa vertellen. Dan zal hij van zijn grote nichten te horen krijgen wat voor leuke en trotse opa hij was.

Inmiddels is ons zoontje bijna drie maanden oud en is zijn andere opa ook overleden. De vader van mijn man heeft ons kindje gelukkig nog wel een paar keer gezien en vastgehouden. Ons zoontje zal geen eigen herinneringen aan zijn opa hebben. Hij zal hem leren kennen door onze verhalen (waar we ook nu al mee zullen beginnen) en zijn grote neef zal hem vertellen wat voor trotse opa hij was.

Wat had ik het ons zoontje gegund om met twee lieve en trotse opa’s op te groeien die hem zouden leren timmeren, hem over de natuur zouden vertellen, misschien zelfs met hem zouden gaan voetballen en nog veel meer. Gelukkig zijn er genoeg andere lieve, leuke en geweldige mensen om hem heen die onvoorwaardelijk van hem houden en hem ook van alles gaan leren. Het was alleen zo mooi geweest als zijn opa’s er ook nog bij waren geweest.

Verdriet en vreugde

De eerste keer dat je moeder of vader wordt, heeft veel impact op je leven. Ook al heb je tijdens de zwangerschap negen maanden de tijd om naar je kindje uit te kijken en je hierop voor te bereiden, pas als hij of zij geboren is weet je hoeveel er verandert in je leven. Je hebt ineens de verantwoordelijkheid over een klein mensje dat volledig afhankelijk is van jou. Tegelijkertijd voel je een onvoorwaardelijke liefde voor je kindje en kun je je amper voorstellen dat hij of zij er eerst niet was. Dat weet ik inmiddels.

Als je een dierbare verliest, heeft dat ook veel impact op je leven… zeker als het één van je ouders is. Je vader of je moeder die er altijd voor je was, waar je altijd terecht kon en die je hielp waar kon, is er ineens niet meer. Of het overlijden nu onverwachts komt of dat je het langzaamaan hebt zien aankomen, voor je gevoel is hij of zij er ineens niet meer. Dat is raar; dat doet verdriet, en dat doet pijn. Je beseft je niet altijd even goed dat deze persoon er écht niet meer is. Tegen beter weten in hoop je dat hij of zij gewoon nog even bij je komt binnenlopen of gewoon de telefoon opneemt als je belt. Ook dat weet ik inmiddels.

Een bijzonder jaar

2018 zou een heel bijzonder jaar voor me worden. Mijn allergrootste wens - moeder worden - zou werkelijkheid gaan worden. Mijn man en ik hadden er wel even geduld voor moeten hebben (lees: een aantal jaren), maar in november vorig jaar ontdekten we dat ik zwanger was… en dat hebben we in december meteen met onze families gedeeld. In de zomer van 2018 zou ons wondertje geboren gaan worden. Natuurlijk brak er een spannende tijd aan, zeker het eerste trimester. Zou alles goed gaan met de baby? Was hij/zij helemaal gezond?

Net toen het eerste trimester voorbij was en het grote genieten van de zwangerschap kon gaan beginnen, kregen we te horen dat mijn vader ernstig ziek was. Op dat moment wisten we nog niet precies wat er aan de hand was, alleen dat het niet goed zat. Slechts een paar maanden na die eerste diagnose is mijn vader overleden. Niet geheel onverwachts toen, maar wel veel te snel en veel te jong… Je wil je vader (of je moeder) natuurlijk nooit verliezen, maar wat had ik hem en ons kindje gegund dat ze elkaar nog hadden mogen leren kennen.

Een paar weken na het overlijden van mijn vader werd mijn allergrootste wens werkelijkheid. Ons zoontje werd geboren en maakte van mijn man en mij ouders. Het was een mooie, bijzondere en emotionele dag. Vooral toen mijn moeder alleen aan ons bed stond om haar jongste kleinkind te bewonderen. Wat had ze daar graag met mijn vader gestaan. Je verandert er niets meer aan en je moet door met je leven, maar dat neemt niet weg dat ik mijn vader ontzettend mis.

Hoe te combineren?

Verdriet en vreugde zijn met elkaar verbonden, hoor of lees je wel eens. Dat weet ik nu helemaal uit eigen ervaring. Het overlijden van mijn vader heb ik nog lang niet verwerkt en het moederschap is soms nog wel even wennen. Hoe je die twee grote gebeurtenissen met elkaar combineert? Ik weet het niet… Ik geniet met volle teugen van ons zoontje, ik kan me niet meer indenken dat hij er eerst nog niet was en ik smelt helemaal als hij naar me lacht. Op sommige momenten moet ik ineens aan mijn vader denken en barst ik in huilen uit. Wat had ik hem graag nog wat langer bij ons gehad. Ik ga ervanuit dat hij meekijkt en over ons waakt, waar hij nu ook is.