Een brief aan mijn vader

Lieve papa,

Het is inmiddels ruim drie jaar geleden dat je overleden bent. Wat word je gemist hier. We maken er met z’n allen het beste van, maar het gemis zal nooit meer weggaan. Het is inmiddels niet meer zo dat ik verwacht dat je van de trap naar beneden komt als ik bij mama op bezoek ben. Dat heb ik lange tijd wel gehad. Dan was ik in “jouw relaxstoel” gaan zitten en keek ik hoopvol naar de trap tot jij naar beneden zou komen.

Het leven gaat door… of we dat nu willen of niet - en dat is ergens maar goed ook. Het leven is wel anders zonder jou. Ik heb het al eens vaker geschreven of gezegd, maar wat had ik het fijn gevonden als jij ons zoontje had mogen leren kennen. Je had het geweldig gevonden dat hij dol is op worstenbroodjes (net zoals zijn opa), dat hij geen genoeg krijgt van spelen met autootjes en dat hij af en toe eenzelfde gezichtsuitdrukking heeft als jij kon hebben. Er zitten zeker een aantal van jouw genen in ons kleine mannetje.

Nu komt er heel binnenkort nog een kleine spruit bij. Ik vind het soms zo’n gek idee dat jij niet weet dat je nog een keer opa zou worden en dat je er nog een kleindochter bij zou krijgen. Ergens geloof ik dat je bepaalde zaken alsnog meekrijgt waar je nu ook bent, maar dat is niet hetzelfde als wanneer je hier nog zou zijn. Het geeft me wel troost dat ik nog tegen je kan praten en dat ik het gevoel heb dat je toch nog dicht bij ons bent.

Vandaag is mijn uitgerekende datum en ik moet sinds een paar dagen nog meer aan je denken dan normaal. Soms komt er dan ineens een huilbui opzetten (lang leve de hormonen erbij). Inmiddels weet ik dat ik die moet laten komen, want vroeg of laat komen de tranen er toch wel uit. Papa, ik mis je en ik had je heel graag nog wat langer hier gehad. Het heeft niet zo mogen zijn. Waak jij een beetje over ons zoontje en ons dochtertje? Dan houden wij hier mama goed in de gaten.

Dag papa!

Gemis

Tijdens mijn eerste zwangerschap kwamen we erachter dat mijn vader ernstig ziek was. Hij heeft toen verschillende onderzoeken gehad, waaruit uiteindelijk bleek dat hij ongeneeslijk ziek was. Lange tijd had ik hoop dat hij de geboorte van ons eerste kindje mee zou maken, maar dat heeft helaas niet zo mogen zijn. In de 32e week van mijn zwangerschap ging hij snel achteruit en in de 33e week overleed hij. Hij wist wel dat hij er een kleinzoon bij kreeg en hoe hij ging heten. Wat had ik graag gewild dat hij hem mocht leren kennen…

Inmiddels ben ik zwanger van ons tweede kindje. Over een aantal weken wordt ons gezin uitgebreid met een dochtertje. Heel bijzonder! Ik ben nu 32 weken zwanger en ik merk dat ik ineens extra veel aan mijn vader moet denken. (En ook aan mijn schoonvader die een aantal maanden na mijn vader is overleden). Het komt ineens allemaal terug hoe papa’s allerlaatste week was. Wat we nog tegen elkaar gezegd hebben. Hoe vaak ik hem nog even gezien heb. Hoe ons allerlaatste gesprek samen was. Maar vooral… hoe erg ik hem mis. Het is nu drie jaar geleden dat hij overleed en het gemis dat blijft. De scherpe randjes gaan er langzaamaan af, maar het missen is een onderdeel van het leven geworden. Hoe had hij het gevonden om voor de vijfde keer opa te mogen worden? Hoe vaak zou hij met ons zoontje een worstenbroodje zijn gaan eten? Hoe had hij de afgelopen (corona)tijd beleefd? Hoeveel speelgoedauto’s had hij gekocht voor zijn beide kleinzonen? De antwoorden hierop kan ik alleen maar raden…

Wat ik wel weet, is dat hij een hele trotse opa was, dat hij genoot van de kleinkinderen die hij heeft mogen leren kennen en dat hij ook van zijn jongste kleinkinderen genoten zou hebben. Wat ik nog meer weet, is dat ik in ons zoontje dingen herken van mijn vader (én mijn schoonvader) en dat het daarmee een mooie gedachte is dat de beide opa’s op deze manier een klein beetje voortleven. Ik houd me vast aan de gedachte dat mijn vader en mijn schoonvader op de een of andere manier toch meekrijgen wat er zich hier afspeelt en dat ze altijd dichtbij me zijn.

Praten over gemis

Heel soms denk ik dat het niet waar is.
Heel soms denk ik dat het een hele nare nachtmerrie was. 

Op die momenten denk ik dat mijn vader er nog gewoon is. Dat hij de telefoon opneemt als ik naar de huistelefoon van mijn ouders bel, dat hij op zijn kamer achter de computer bezig is met stamboomonderzoek, dat hij hét advies kan geven voor een klusje in ons huis… en dat hij toch zijn jongste kleinzoon mag ontmoeten en zien opgroeien.

Op die momenten komt het besef extra hard binnen dat mijn vader er niet meer is.

Ik denk nog vaak aan mijn vader. Aan hoe hij was, wat hij deed, hoe hij kon mopperen op zijn manier, hoe hij kon lachen, wat voor trotse vader en opa hij was… Het gemis wordt niet minder, maar het wordt anders. De pijn rondom het gemis lijkt iets minder te worden. Wat had ik hem graag nog op bij ons gehad.

De laatste tijd praat ik minder over mijn vader met bijvoorbeeld vrienden dan ik soms zou willen. Niet dat ik nu telkens over hem en het bijbehorende gemis wil praten, maar ik heb wel momenten dat ik hem enorm mis als ik vrienden zie en er dan niet over durf te beginnen. Ik vul dit dan volledig voor de ander in dat diegene daar vast niet op zit te wachten, maar ik weet ook niet altijd hoe ik erover moet beginnen.

Het meeste praat ik erover met mijn man en mijn moeder. Ik vind het heel fijn om verhalen over vroeger te horen, maar ook over hoe de laatste maanden van mijn ouders samen waren. Als ik bij mijn moeder ben, vind ik het nooit moeilijk om over mijn vader te beginnen. Zelfs als we het over iets heel alledaags hebben, kan ik ineens iets over papa vragen. Dat vind ik dan wel heel logisch.

Rouwen, rouwverwerking, iemand enorm missen… dat is iets wat je pas leert als je ermee te maken krijgt. Je kunt je indenken hoe het zou kunnen zijn, maar als het je overkomt weet je pas echt hoe het is. Dat betekent overigens niet dat je het er niet over hoeft te hebben. In mijn geval moet ik echt leren om het er ook nu nog met vrienden over te hebben. Zij kunnen meestal niet zien aan mij als ik het er moeilijk mee heb. Het is allemaal ook een soort leerproces…

toen ik jou zag sterven
stierf ik een stukje met je mee
en met jou ging ook een deel
van mij voorgoed verloren
(uit het gedicht: ‘Toen ik je zag sterven’; uit de dichtbundel ‘Of weet je alles al’)

Praten over rouwen

De laatste tijd heb ik een aantal boeken over rouwen gelezen. Het is fijn om te lezen dat ik bepaalde zaken bij rouwverwerking niet als enige ervaar. Ook al is elk rouwproces uniek, ik denk dat er op sommige punten wel overeenkomsten zijn.

Het lezen van die boeken heeft me aan het denken gezet. Ik merk de laatste weken dat ik meer over mijn vader wil praten en over het leven zonder vader en over het rouwen. Ik merk ook dat ik mijn familie en vrienden daar niet mee lastig wil vallen. Soms zelfs mijn eigen man niet. Dat lastigvallen is overigens een term die ik er zelf aan gehangen heb. Het is niet zo dat iemand dat wel eens tegen mij gezegd heeft. Hoe begin je tegenover iemand over je overleden vader? Of over hoe het voelt om je vader te moeten missen? Of hoe die week tussen het overlijden en de uitvaart was? Of hoe het allerlaatste goede gesprek met je vader was? Of hoe pijnlijk het is om je vader te moeten zien lijden? Of… Je wil niet continu in herhaling vallen, maar wat is het soms fijn om te kunnen vertellen hoe dat allemaal was en hoe ik me daarbij voelde. Het helpt echt in de verwerking ervan; hoe gek dat misschien ook klinkt.

Het leven is doorgegaan en dat hoort zo. Maar het leven is voor mij niet meer hetzelfde. Ik ben niet meer dezelfde persoon als eerst. Voor mijn gevoel is er een klein stukje van mij “meegestorven” toen mijn vader overleed. Dat klinkt waarschijnlijk dramatischer dan het is. Ik mis mijn vader, elke dag. En ik vind dit tweede jaar moeilijker dan het eerste jaar. Tegelijkertijd ben ik er wel minder mee bezig. Als ik er echter bewust aan denk dat mijn vader er niet meer is, komt de pijn en het gemis extra hard binnen. Wat had ik graag nog meer tijd met mijn vader gehad…

Mijn verdriet

Het is inmiddels ruim één jaar geleden dat mijn vader overleed. Ik mis hem nog elke dag. Zeker nu ik soms bij mijn zoontje een bepaalde gezichtsuitdrukking zie die mijn vader ook wel eens had. Wat heb ik er veel voor over dat mijn vader ons zoontje één keer kon zien en vasthouden. Wat zou hij een trotse opa zijn geweest, zoals hij bij al zijn kleinkinderen was.

Het verdriet om mijn vader overvalt me soms ineens. Op de raarste momenten komt het ineens opzetten. Het doet soms fysiek pijn dat hij er niet meer is en dat ik nooit meer met hem kan praten. Zou die pijn ooit minder worden? Ik merk wel dat die fysieke pijn minder vaak komt nu het eerste jaar voorbij is. Tot nu toe vind ik dat tweede jaar trouwens lastiger. Mensen vragen geregeld aan me hoe het met mijn moeder gaat, maar veel minder vaak hoe het met mij gaat. Willen mensen niets meer over mijn verdriet horen? Daar durf ik eigenlijk niet naar te vragen, terwijl ik toch nog wel over mijn verdriet zou willen praten. In korte tijd verloor ik mijn vader, mijn schoonvader en mijn baan, én ik werd voor de eerste keer moeder. Verdriet en geluk kunnen zo dicht bij elkaar liggen. Ook al is dit jaar relatief rustig voor me; ik heb 2018 nog lang niet verwerkt. Zoveel heftige gebeurtenissen in één jaar… en het leven gaat ondertussen gewoon door. Dat is goed natuurlijk, maar soms ook confronterend. Heel dubbel dus!

Hoe je moet rouwen of hoe je een verlies moet verwerken, dat kan eigenlijk niemand je vertellen. Het is iets persoonlijks, waar je uiteindelijk zelf doorheen moet… maar waarbij steun van anderen wel heel erg kan helpen.

Mijn vader

Mijn vader was de allereerste belangrijke man in mijn leven. Hij was er altijd voor me, samen met mijn moeder. Niet alleen toen ik klein was en toen ik nog thuiswoonde, maar ook toen ik volwassen was en toen ik met mijn man ging samenwonen. Hij gaf adviezen en wijze raad, hij bood een luisterend oor, hij vertelde regelmatig over vroeger, hij ging graag op onderzoek uit voor de heemkundekring, hij maakte vaak foto’s en hij deed nog veel meer.

En nu zijn we ongeveer op het punt beland dat mijn vader er al bijna één jaar niet meer is. Ik weet dat hij niet meer leeft, maar toch voelt het soms zo onwerkelijk. Zo onwerkelijk dat hij niet meer achter zijn computer zit, dat hij niet meer een sigaretje aan het roken is, dat hij ons zoontje niet heeft mogen ontmoeten, dat hij zijn andere kleinkinderen niet verder ziet opgroeien, dat hij samen met mijn moeder nog mooie momenten heeft mogen beleven... Dat blijft soms echt vreemd.

Soms moet ik ineens heel hard huilen omdat hij er niet meer is. Dat gebeurt dan op de meest vreemde momenten, als je het helemaal niet verwacht. Maar het hoort wel bij rouwen. Wat ik de afgelopen tijd heb geleerd, is dat het er toch wel uitkomt. Dat kun je proberen tegen te houden, maar het komt er uiteindelijk toch wel uit... op wat voor manier dan ook.

Het gemis om mijn vader doet pijn. Het voelt alsof er een stukje van mij weg is sinds mijn vader is overleden. Hetty ten Holt omschreef dat heel treffend in haar gedichtenbundel ’Of weet je alles al’:
Toen ik jou zag sterven
Stierf ik een stukje met jou mee
En met jou ging ook een deel
Van mij voorgoed verloren

Ook de laatste passage uit het gedicht ‘Ik voel me verloren’ zorgde voor herkenning:
Dat niet goed ook niet
Betekent dat het slecht is
Alleen zo volslagen anders
Dan voorheen

Het is niet dat ik ongelukkig ben of dat ik niet blij ben met alles dat ik nu in mijn leven heb. Integendeel. Ik had het allemaal alleen zo graag met mijn vader willen delen...

Eén jaar later…

6 februari 2018. Mijn vader ligt al een paar dagen in het ziekenhuis. Hij heeft enkele onderzoeken gehad en krijgt vandaag de uitslag. Mijn moeder en mijn oudste zus zijn daarbij. Mijn andere zus is hoogzwanger thuis en ik ben aan het werk. We zijn allemaal bezig met die ene vraag: “Wat is er met papa aan de hand?” Het exacte antwoord op die vraag krijgen we die dag nog niet. We krijgen alleen te horen dat er iets niet goed zit…

6 februari 2019. Mijn moeder is aan het oppassen. Mijn zussen zijn allebei aan het werk. Mijn zoontje is een extra dagje naar de opvang, terwijl ik naarstig op zoek ben naar een baan (en vooral afwijzingen in mijn mailbox ontvang). En mijn vader? Het is inmiddels bijna acht maanden geleden dat hij is overleden. Wat is er veel veranderd in één jaar tijd.

Het leven is na het overlijden van mijn vader doorgegaan. Dat hoort zo. En ergens heb ik wel eens het gevoel dat ik stil ben blijven staan. Dat is niet zo, maar het voelt soms wel zo. Ik ben niet meer dezelfde persoon als eerst. Mijn vader is er niet meer… en dat voelt af en toe nog heel onwerkelijk. Ook al zeg ik tegenwoordig dat ik even naar mijn moeder ga. Ook al verwacht ik niet iedere keer meer dat mijn vader de trap afkomt als ik op bezoek ben. Ook al weet ik dat hij er niet meer is. Het neemt niet weg dat ik het soms nog niet helemaal bevat. Hoe kan hij er nu niet meer zijn? Hoe kan het nu dat ik nooit meer met hem kan praten? Hoe kan het nu dat ik nooit meer advies aan hem kan vragen? Hoe kan het nu dat hij ons zoontje nooit heeft mogen ontmoeten? Het voelt soms zo oneerlijk…

Ik mis je, papa.